ABD, 78 yıllık üyeliğini sona erdirerek Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ)’nden ayrıldı. Kararın ardından Kaliforniya Valisi Gavin Newsom, eyaletin doğrudan DSÖ ile ilişki kuracağını ve katkı sağlayacağını açıkladı. Uzmanlar, bu gelişmenin hem küresel sağlık programlarında belirsizliğe yol açabileceği hem de ABD’nin federal yapısı bakımından tarihsel bir dönemeç işaret edebileceği görüşünde.
ABD’nin DSÖ’den Çekilmesinin Etkileri
ABD, 1948’den beri üyesi olduğu DSÖ bütçesine yılda yaklaşık 450–500 milyon dolar katkı sağlıyordu; bu oran örgütün toplam bütçesinin yaklaşık %15’ine denk geliyordu. ABD’nin çekilmesi, Afrika, Latin Amerika ve Güney Asya’daki çok sayıda halk sağlığı programının finansmanında boşluklar yaratma riski taşıyor. DSÖ verilerinin işaret ettiği üzere, özellikle aşılama kampanyaları başta olmak üzere onlarca ülkede doğrudan etki gözlenebilir.
Kaliforniya’nın Bağımsız Hamlesi
Kaliforniya, 3,7 trilyon dolarlık ekonomik büyüklüğüyle dünyanın en büyük beşinci ekonomisi olarak federal kararın ardından kendi yolunu çizme kararı aldı. Eyalet valisinin açıkladığı üzere Kaliforniya, DSÖ ile doğrudan kurumsal ilişki tesis etmeyi ve eyalet düzeyinde katkı sunmayı planlıyor. Bu adım, ABD Anayasası kapsamında dış politikanın federal yetki alanında olduğu gerçeğiyle çelişen bir görüntü ortaya koyuyor.
Tarihten Gelen Paraleleler
Eyaletlerin merkezi hükümetten bağımsız uluslararası temaslara girişi ABD tarihinde daha önce de görüldü. 19. yüzyıldaki ayrılıkçılık eğilimleri ve 20. yüzyılda bazı eyaletlerin iklim anlaşmaları veya uluslararası çevre protokollerinde izlediği bağımsız tutumlar bunun örnekleri arasında. Ancak bir eyaletin, federal hükümetin terk ettiği bir Birleşmiş Milletler kuruluşuna doğrudan katılmayı ilan etmesi, tarihte nadir ve potansiyel olarak yeni bir dönemeç niteliğinde değerlendiriliyor.
Uzman Görüşü: Federal Yapıda Kırılma mı?
Amerikalı siyaset bilimci Prof. William Engdahl, gelişmeyi ABD siyasi tarihindeki kritik bir kırılma olarak değerlendiriyor. Engdahl, merkezi otoritenin zayıflamasının ekonomik eşitsizlikler ve toplumsal ayrışmalarla ilişkili olduğunu belirterek, Kaliforniya’nın adımının yalnızca bir sağlık politikası girişimi olmadığı; aynı zamanda ABD federal sisteminin geleceğine dair uyarı niteliği taşıdığı görüşünü paylaştı.
Ne Olabilir?
Bu süreç, federal ve eyalet yetkileri arasında yeni hukuki tartışmaları gündeme getirebilir. Uluslararası sağlık işbirliklerinde farklı aktörlerin ortaya çıkması, DSÖ programlarının finansman modelinde ve koordinasyonunda yeniden yapılanma gerektirebilir. Gelişmeler, hem iç politika hem de küresel sağlık yönetimi açısından yakından izleniyor.
